Egel
Erinaceus europaeus
De egel is een van de meest effectieve natuurlijke plaagbestrijders voor je tuin, maar vraagt om meer dan een schaaltje melk en een knus huisje. Zo lok je hem écht.
Factsheet
Waarom de egel goud waard is voor jouw tuin
Een egel in je tuin is een teken dat jouw tuin leeft. Hij vestigt zich alleen waar genoeg voedsel, schuilplaatsen en rust te vinden zijn. Aan de hand van een egel kun je iets zeggen over de biodiversiteit in je tuin.
Elke nacht legt een egel gemiddeld twee kilometer af door tuinen, straten en plantsoenen. Onderweg verslindt hij slakken, kevers, duizendpoten, oorwormen en af en toe een regenworm. Daarmee is het een bondgenoot om zonder chemische bestrijding de insecten in je tuin onder controle te houden.
Mijn standpunt is duidelijk: de egel is de beste gratis plaagbestrijder die je kunt krijgen. De meeste tuiniers maken het hem onnodig moeilijk door een tuin die té netjes is. Een opgeruimde tuin is voor een egel een woestijn.
Herkenning van de egel in je tuin
Een volwassen egel weegt tussen de 600 en 1200 gram en is 20 tot 30 centimeter lang. Zijn rug is bedekt met zo'n 6000 holle stekels van verharde keratine, zijn buik met een ruige bruingrijze vacht. Jonge egels zijn kleiner en hebben hun stekels al bij de geboorte, al zitten die eerst nog onder de huid.
Je hoort een egel vaak eerder dan je hem ziet. Hij maakt een opvallend luid snuffelend en smakkend geluid tijdens het foerageren, een soort ritmisch gesnork dat je in de schemering goed kunt horen. In het paringsseizoen, vroeg in de zomer, maken mannetjes ook een aanhoudend hijgend geluid om vrouwtjes te imponeren.
Sporen herken je aan zijn uitwerpselen: glanzend zwarte, langwerpige keutels van ongeveer 3 tot 5 centimeter, vaak vol met insectenpantser en soms kleine botjes. Op zachte grond zie je zijn pootafdrukken, vijf tenen per poot in een typisch trippelpatroon. Omgekeerde aarde bij een bladhoop of onder een struik kan wijzen op een slaapplaats.
Zo lok je een egel naar jouw tuin
Stappen om egels aan te trekken
Maak doorgangen in je schutting of muur
Een egel trekt elke nacht langs meerdere tuinen. Als jouw tuin hermetisch is afgesloten, bestaat hij simpelweg niet voor hem. Zaag of boor een gat van minstens 13 bij 13 centimeter onderaan je schutting of muur, of laat een lage opening in je hek. Spreek dit ook af met je buren, want een corridor van verbonden tuinen werkt veel beter dan één losse tuin.
Laat een hoek van je tuin verwilderen
Vergeet die dure egelhuisjes. Een stapel takken, bladeren en wat ruwe stukken hout in een rustige hoek werkt aantoonbaar beter. Egels bouwen hun eigen nest van wat er voorhanden is. Een wilde hoek van twee bij twee meter is al genoeg, zolang je er verder met je handen van afblijft.
Stop met het gebruik van pesticiden
Slakkenkorrels op basis van metaldehyde zijn dodelijk voor egels, direct en indirect. Een egel die vergiftigde slakken eet, kan zelf vergiftigd raken. Maar ook het gebruik van insecticiden helpt niet: dat vernietigt precies het voedselaanbod waar een egel op leeft. Geen kevers, geen slakken, geen egel.
Bied aanvullend voedsel aan in droge periodes
In droge zomers is voedsel schaars voor egels. Je kunt dan bijvoeren met ongezouten kattenvoer op waterbasis, of speciaal egelvoer. Geen melk, geen brood, geen noten. Een plat schaaltje vers water is eigenlijk nog waardevoller dan voedsel, zeker in de hittegolf van augustus.
Laat gras en bladeren liggen
Lang gras, een stapel herfstbladeren langs de erfgrens, een rommelig plantsoen onder je struiken: voor een egel is dat vijfsterrenaccommodatie. Hark je tuin niet volledig kaal in de herfst. Laat bladeren liggen onder hagen en bij bomen. Egels gebruiken die bladeren letterlijk om hun winterslaapnest mee te bouwen.
Controleer gevaarlijke plekken
Vijvers zonder flauw oplopende kant zijn een doodswals voor egels. Ze kunnen zwemmen, maar niet klimmen. Leg altijd een plank of kiezelbaan aan als uitweg. Controleer ook composthopen voor je erin gaat met een vork, en dek drains en putjes af. Egels vallen er gemakkelijk in en kunnen er niet meer uit.
Wees geduldig en geef rust
Egels zijn schuw. Tuinverlichting die de hele nacht aan staat, regelmatig bezoek van honden en katten, of een lawaaierige tuin maken hem nerveus. Hij heeft het meest aan een tuin die 's nachts rustig is. Wil je hem wel eens zien, gebruik dan een rode zaklamp. Die verstoren hem minder dan wit licht.
De beste planten voor egels
Wist je dat?
Een egel bezoekt gemiddeld acht verschillende tuinen per nacht. Dat betekent dat de kwaliteit van jóuw tuin maar een achtste deel is van zijn totale leefgebied. Samenwerken met buren, door doorgangen te maken en gezamenlijk te stoppen met pesticiden, heeft daardoor veel meer effect dan één perfect ingerichte egelparadijs.
Seizoenskalender
Zomer (juni tot augustus) De paarseizoen valt in juni en juli. Je hoort ze dan vaak 's nachts, snuffelend en gorgelend rond struiken en hagen. Vrouwtjes werpen één of twee nesten per jaar met gemiddeld vier tot vijf jongen. In droge zomers is het schaaltje water het belangrijkste dat je kunt bieden. Voedsel is dan schaars omdat de grond uitdroogt en regenwormen en slakken diep wegtrekken.
Herfst (september tot november) De herfst is voor egels een sprint naar overgewicht. Ze moeten minstens 600 gram wegen om de winter te overleven. Jonge egels van dat jaar hebben het daarbij het moeilijkst. Laat bladeren liggen, bied bijvoer aan en laat rusthoeken ongeroerd. Controleer bladerhopen voor je ze verbrandt of verplaatst. In november beginnen de meeste egels aan de winterslaap.
Winter (december tot februari) De egel slaapt, maar zijn nest niet. Verstoor bladerhopen, takkenrillen en composthoeken zo min mogelijk. Incidenteel warme winterdagen kunnen een egel wakker maken, hij is dan kwetsbaar en verbruikt kostbare energie. Als je een actieve egel ziet bij vriesweer, is dat een slecht teken: neem dan contact op met een lokaal opvangcentrum.
Praktische tuintips voor egelvriendelijk tuinieren
- 1
Zaag een gat van 13 x 13 cm in je schutting en vraag je buren hetzelfde te doen. Een netwerk van tuinen is voor een egel veel meer waard dan één perfecte tuin.
- 2
Gebruik geen metaldehyde-slakkenkorrels. Ijzerfosfaatkorrels zijn veiliger, maar een egel doet het werk gratis en beter.
- 3
Laat minstens één hoek van je tuin onopgeruimd: bladeren, takken en lang gras. Dat is geen luiheid, dat is ecologie.
- 4
Leg een plank of kiezelstrand aan langs de rand van je vijver zodat een egel er altijd zelf uit kan klimmen.
- 5
Controleer in mei en juni hoog gras voor je maait. Egels en hun jongen liggen er overdag in te rusten.
- 6
Bied in droge periodes altijd vers water aan in een plat, zwaar schaaltje dat niet omvalt. Dat helpt meer dan voedsel.
- 7
Noteer wanneer je een egel ziet. Die gegevens kun je doorgeven aan het Zoogdiervereniging of Egelbescherming Nederland, waarmee je bijdraagt aan landelijke monitoring van deze kwetsbare soort.
Veelgestelde vragen
Veelgestelde vragen
Hoe zwaar moet een egel zijn om de winter te overleven?
Een egel moet minstens 500 tot 600 gram wegen voor hij de winterslaap ingaat. Jonge egels van dat jaar, geboren in een laat nest, halen dat gewicht soms niet voor november. Weegt een egel in oktober zichtbaar minder dan een appel, dan overleeft hij de winter waarschijnlijk niet zonder hulp. Neem in dat geval contact op met een egelspoedlijn in jouw regio.
Mag ik een egel kattenvoer geven?
Ongezouten natvoer op waterbasis is prima bijvoer voor egels. Kip of kalkoen werkt goed. Vermijd vis, want dat kan diarree veroorzaken. Droogvoer is minder geschikt omdat egels daarvoor genoeg water moeten drinken, wat ze niet altijd doen. Geef nooit melk: egels zijn lactose-intolerant en melk kan dodelijk zijn.
Een egel loopt overdag rond in cirkels. Wat moet ik doen?
Een egel die overdag actief is en rondjes loopt, is een ziek dier. Dit gedrag, ook wel 'wobbly hedgehog syndrome' of een infectieziekte, vraagt om directe hulp. Vang hem voorzichtig op met dikke handschoenen in een doos met handdoek en bel een egelspoedlijn of dierenarts. Niet afwachten: overdag actieve egels overleven het zonder hulp zelden.
Hoe houd ik mijn hond en kat uit de buurt van egels?
Katten laten egels meestal met rust zodra die zich hebben opgerold. Honden zijn gevaarlijker: sommige rassen bijten egels stuk of rollen ze met hun snuit, wat voor beiden vervelend afloopt. Laat je hond 's avonds niet zonder toezicht in de tuin als er egels actief zijn. Een egel overleeft een hondenaanval soms, maar loopt vaak inwendige verwondingen op die pas later zichtbaar worden.
Kan ik zelf een egelhuisje bouwen en waar zet ik het neer?
Een zelfgebouwd houten huisje van onbehandeld hout met een naar beneden gerichte ingang van minstens 12 cm werkt prima, maar een stapel takken en bladeren werkt net zo goed. Zet het op een rustige, droge en schaduwrijke plek, bij voorkeur tegen een muur of heg. Nooit in de volle zon. De ingang richt je het beste naar het zuiden of oosten. Vul het in oktober met droge bladeren, de egel past de inrichting zelf aan.
Waarom zie ik minder egels dan vroeger?
De Nederlandse egelpopulatie is in de afgelopen dertig jaar met meer dan 50 procent afgenomen. De belangrijkste oorzaken zijn versnippering van leefgebied door dichte bebouwing en schuttingen, intensief agrarisch gebruik met veel pesticiden, en de toenemende drukte op wegen. In steden gaat het iets minder snel achteruit dan op het platteland, juist omdat tuinen samen een netwerk van leefgebied kunnen vormen. Jouw tuin doet er dus echt toe.
