Merel
Turdus merula
De merel is een van de meest waardevolle tuinvogels die je kunt hebben. Hij ruimt ongedierte op, verspreidt zaden en zingt je wakker. Zo lok je hem naar jouw tuin.
Factsheet
De merel in jouw tuin
Er zijn vogels die je tuin opfleuren en vogels die hem actief gezond houden. De merel doet allebei. Hij is een van de weinige tuinvogels die de bodem letterlijk omspit op zoek naar wormen, larven en slakken, vaak op de plekken waar je het liefst geen chemische bestrijding gebruikt.
De merel is de meest onderschatte tuinwerker die we hebben. Iedereen heeft het over bijen en egels, maar de merel doet stille dienst in elke Nederlandse tuin en krijgt daar nauwelijks erkenning voor. Hij eet niet alleen slakken, hij eet ook emelten, de larven van langpootmuggen die gras- en moestuinwortels vernielen.
De merel is een inheemse soort in Nederland en het hele jaar door aanwezig. Hij is geen trekvogel, al trekken jonge vogels uit Scandinavië soms door in de herfst. In stedelijke tuinen is de merel inmiddels zo talrijk en zo vertrouwd met mensen dat hij vrijwel dagelijks waarneembaar is, ook overdag. Dat maakt hem uniek onder de grotere tuinvogels.
Voor biodiversiteit telt de merel ook als zaadverspreider. Hij eet vruchten van vlier, lijsterbes, kamperfoelie en kardinaalsmuts en deponeert de zaden verderop via zijn uitwerpselen. Op die manier helpt hij inheemse struiken zich te verspreiden door tuinen en groenstroken, zonder dat jij er iets voor hoeft te doen.
De merel in je tuin herkennen
Het mannetje is makkelijk te herkennen: gitzwart van kop tot staart, met een opvallend oranjegele snavel en een gele oogring. Die combinatie is uniek onder Nederlandse tuinvogels. Het vrouwtje is lastiger te herkennen. Ze is donkerbruin met een lichtere, gevlekte borst en een minder duidelijk gekleurde snavel. Jonge merels lijken op het vrouwtje maar hebben een gespikkeld verenkleed dat hen doet lijken op een grote zanglijster.
Het gezang van het mannetje is de absolute uitschieter. Hij zingt rijke, vloeiende melodieën met improvisaties die geen twee keer hetzelfde zijn, vaak al voor het licht wordt. Dat vroege zingen in de schemering is een aanpassing aan stadslawaai: vroeg in de ochtend is het stiller en dragen geluiden beter. Naast de zang geeft hij ook een schril, herhaald alarmgeroep als hij schrikt. Dat korte, droge 'chik-chik-chik' ken je vast.
De sporen van een merel zijn subtiel maar herkenbaar. Op zachte grond of gazon zie je ondiepe putjes waar hij de bodem heeft omgewerkt op zoek naar wormen. Na regen vind je soms halve wormen of slakkenresten. Zijn pootafdruk is symmetrisch met drie tenen naar voren en één naar achteren, groter dan die van een mus maar kleiner dan die van een kraai.
Zo lok je merels naar jouw tuin
Stap voor stap merels aantrekken
Laat een stuk gazon of border ongemaaid
Merels foerageren het liefst op korte maar zachte grond. Een plekje dat niet te keurig bijgehouden is, met wat bladval en losse aarde, trekt hem direct. Je hoeft geen wilde jungle te creëren, een hoekje van een paar vierkante meter is al genoeg.
Plant inheemse besdragende struiken
Vlier (Sambucus nigra), lijsterbes (Sorbus aucuparia) en wilde kardinaalsmuts (Euonymus europaeus) zijn topfavorieten. De vruchten zijn een directe voedselbron in herfst en winter. Kies bij voorkeur soorten die op verschillende momenten rijpen, zodat het aanbod gespreid blijft.
Maak een lage drinkbak beschikbaar
Een ondiepe, stabiele drinkbak van niet meer dan vijf centimeter diep werkt het beste. Merels drinken graag maar zijn wat onhandig in smalle bakken. Ververs het water om de dag, zeker in de zomer, want stilstaand water trekt muggen.
Laat bladeren liggen
Laat herfstbladeren liggen onder struiken en langs borders. Merels doorzoeken dit bladerpakket op zoek naar kevers, spinnen en duizendpoten. Het is ook goed voor de bodem. Twee vliegen in één klap. Bovendien is het in de winter leuk om te bekijken hoe merels de bladeren omhoog werpen.
Vermijd gif en kunstmest
Slakkenkorrels op basis van metaldehyde doden niet alleen slakken maar vergiftigen ook de merels die die slakken opeten. Kies voor ijzerfosfaat als je toch iets wilt gebruiken of laat de merel zijn werk doen. Een actieve merelpopulatie houdt de slakkendruk merkbaar laag.
Bied een nestgelegenheid
Merels nestelen graag laag in dichte struiken zoals meidoorn, hulst of klimop. Ze gebruiken geen nestkastje met een gat, maar een open nestkastje of nestplank is welkom. Hang dat op anderhalve tot twee meter hoogte, beschut en niet in vol zonlicht.
Geef bijvoeding alleen in strenge vorst
Merels zijn van nature goed in staat zichzelf te redden. Bijvoeding is zinvol als de grond bevroren is en ze niet bij wormen kunnen. Geef dan geweekte rozijnen, appelstukjes of zachte meelwormen op een lage voedertafel. Op de grond gooien werkt ook, want merels eten liever laag dan hoog.
De beste planten voor merels
Vlier is wat mij betreft de beste investering voor merels in een kleine tuin. Deze inheemse struik groeit snel, bloeit vroeg voor insecten en draagt in augustus al rijke trosjes zwarte bessen. Merels zijn er dol op en komen er dagelijks op af. Snoeien doe je in het vroege voorjaar zodat de bloemknoppen niet verloren gaan.
Lijsterbes en meidoorn zijn goede aanvullingen voor wie meer ruimte heeft. De lijsterbes (Sorbus aucuparia) draagt felle oranjerode bessen die merels, maar ook koperwieken en kramsvogels lokken als de trektijd begint. Meidoorn (Crataegus monogyna) biedt tegelijk beschutte nestplaatsen en een rijke voedselbron in de vorm van zijn rode besjes die 'hagen' worden genoemd. Eén meidoornhaag doet meer voor je tuinbiodiversiteit dan tien potten met pindakaas.
Klimop (Hedera helix) verdient een eerlijke herwaardering. Hij bloeit laat in het seizoen voor insecten en draagt donkerblauwe bessen in de winter als er bijna niets anders is. Merels eten die bessen gretig. Klimop als bodembedekker biedt ook schuilplaats en een zachte ondergrond om in te wroeten. Laat hem gerust een muur of oude boom beklimmen, hij doet die boom echt geen kwaad.
Wist je dat?
Een merel kan tot vijf meter diep horen. Hij luistert letterlijk naar wormbeweging onder de grond en tilt zijn kop schuin om zijn oor dichter bij het oppervlak te brengen. Wat eruitziet als een schattige pose is eigenlijk een precisiejacht.
Seizoenskalender: de merel door het jaar
Voorjaar (maart tot mei) Het mannetje begint al in februari te zingen, maar vanaf maart is zijn zang op volle kracht. Dit is de drukste tijd: de merel bouwt zijn nest, legt drie tot vijf eieren en begint aan het eerste van soms drie broedselss. Het vrouwtje broedt, het mannetje verdedigt zijn territorium luidruchtig. In jouw tuin zie je hem nu intensief foerageren op zachte borders die net omgespit zijn. Zorg dat er voldoende wormen zijn door de bodem niet te compacteren.
Praktische tuintips voor de merel
- 1
Laat gevallen fruit liggen onder fruitbomen. Een rottende appel trekt merels sneller dan welke voedertafel ook.
- 2
Maaien na acht uur 's ochtends geeft merels de kans om 's vroeg ongestoord te foerageren op het gazon.
- 3
Kies voor een tuinpad van licht grind of lichte schelpen, merels zien wormen bewegen op lichte ondergronden beter.
- 4
Vermijd metaalvlechtwerk of fijnmazig gaas rond borders: merels wroeten graag aan de rand en raken in paniek als ze vast komen te zitten.
- 5
Plant een haag van meidoorn of sleedoorn als de erfafscheiding van je tuin. Die biedt nestgelegenheid, voedsel en is ook nog eens inbraakveilig.
- 6
Zet in januari een ondiepe bak met lauw water buiten als het vriest. Merels drinken ook in de winter dagelijks en bevroren bakken zijn een probleem.
- 7
Houd je kat 's nachts en vroeg in de ochtend binnen. De merel is dan het meest actief en het meest kwetsbaar.
Veelgestelde vragen over merels in de tuin
Veelgestelde vragen
Een merel zingt midden in de nacht. Is dat normaal?
Ja, en het komt steeds vaker voor in stedelijke gebieden. Kunstlicht verstoort de biologische klok van merels. Straatlantaarns en tuinverlichting laten hen denken dat het al ochtend is. Het is geen teken van ziekte maar een reactie op lichtvervuiling. Als het storend is, kun je je buitenverlichting beperken of afdekken.
Er zit een jonge merel op de grond en hij vliegt niet weg. Moet ik hem helpen?
Nee, laat hem zitten. Jonge merels verlaten het nest voordat ze goed kunnen vliegen en worden nog een week of twee op de grond gevoerd door hun ouders. Die ouders zijn zeker in de buurt, ook als je ze niet ziet. Raap de vogel alleen op als hij duidelijk gewond is of als er een gevaarlijke situatie is zoals een aanstormende kat. Breng hem dan naar een vogelopvang.
Kan ik een nestkastje ophangen voor merels?
Merels gebruiken geen gesloten nestkastjes met een vliegat. Ze nestelen in open structuren: dichte struiken, klimop, een open nestkastje zonder voorzijde. Zo'n open nestkastje of nestplank hang je op anderhalve tot twee meter hoogte, op een beschutte plek die niet in de volle middagzon staat. Een muur met klimop erop is vaak al genoeg.
Hoe onderscheid ik een merel van een spreeuw?
Spreeuwen zijn kleiner, hebben een kortere staart en lopen anders: nerveus en trippelend. De merel loopt of huppelt in langzame, bewuste stappen. Een volwassen mannetjesmerel is volledig zwart met oranje snavel. Spreeuwen hebben in de winter een gespikkeld verenkleed met een groene en paarse glans. In vlucht zijn spreeuwen ook kleiner en hebben ze driehoekige vleugels.
Waarom graaft mijn merel zulke grote gaten in mijn gazon?
Dat doet hij op zoek naar emelten, de larven van langpootmuggen. Die zitten vlak onder het grasoppervlak en zijn voor een merel makkelijk te voelen door het trillen van de grond. Een gazon vol emeltgaten is eigenlijk goed nieuws: je hebt actieve merels én je hebt geen emeltenschade meer. De gaatjes groeien vanzelf dicht. Chemische bestrijding van emelten is dan nergens voor nodig.
Eet de merel mijn aardbeien of kersen op?
Merels zijn dol op zacht, rijp fruit. Als je fruit wilt beschermen, gebruik dan een fijnmazig net over je planten. Vermijd netten met mazen groter dan twee centimeter, want daarin raken vogels verstrikt. Een goede middenweg: bescherm één deel van je fruitoogst en laat de rest bewust voor de vogels. Die investering betaalt zich terug in slakken- en insectenbestrijding door het hele jaar heen.
Gerelateerde dieren
Boomklever
De boomklever loopt kopje-onder langs boomstammen en is de enige Europese vogel die dat kan. Wie hem in de tuin wil, heeft vooral oude bomen nodig.
Aantrekken
Groene specht
De groene specht is een van de meest opvallende vogels die je in je tuin kunt krijgen, maar dan moet je tuin wel kloppen. Hier lees je hoe je dat aanpakt.
Aantrekken
Groenling
De groenling is een fanatieke zadeneter die je tuin verandert in een hotspot voor vinken. Met de juiste planten en voeding trek je hem het hele jaar door aan.
Aantrekken