Hoe help je zwaluwen in je tuin?

Zwaluwen zijn sierlijke, nuttige vogels die elk voorjaar duizenden kilometers vliegen om hier in Nederland te broeden. Helaas vinden ze steeds moeilijker een geschikte plek om hun nest te maken en voldoende voedsel te vinden. Gelukkig kun je als tuinliefhebber veel doen om zwaluwen te helpen. In dit artikel lees je hoe je zwaluwen een handje helpt met nestgelegenheid, voedsel, rust en bescherming.

Waarom zwaluwen hulp nodig hebben

De populaties van huiszwaluwen en boerenzwaluwen staan al jaren onder druk. Volgens Sovon Vogelonderzoek Nederland is het aantal broedparen van de huiszwaluw sinds de jaren 70 met ongeveer 50% gedaald. Boerenzwaluwen laten een vergelijkbare neerwaartse trend zien, mede als gevolg van veranderingen in landbouw en verstedelijking.

Dat komt onder andere door:

• Het verdwijnen van geschikte nestlocaties door renovaties, dakisolatie en het afwerken van dakranden met materialen waar zwaluwen niet op kunnen nestelen
• Een sterke afname van vliegende insecten, hun voornaamste voedselbron, door het gebruik van pesticiden en de afname van bloemrijke gebieden
• Minder open land, natte graslanden en waterpartijen waar ze hun voedsel bij voorkeur vangen

Door bewust met je tuin om te gaan en nestgelegenheid te bieden kun je actief bijdragen aan het behoud van deze insectenetende trekvogels. Zelfs kleine aanpassingen in de tuin kunnen een groot verschil maken voor zwaluwen tijdens hun broedseizoen.

Laat oude zwaluwnesten hangen

Het belangrijkste is het laten hangen van zwaluwnesten. Zwaluwen zijn honkvast en keren vaak terug naar dezelfde plek om te broeden. Het is daarom belangrijk om oude nesten niet weg te halen. Zelfs als het nest verlaten lijkt, kan het het volgende seizoen weer in gebruik worden genomen.

• Zwaluwnesten zijn wettelijk beschermd: ook lege nesten mogen niet verwijderd worden tijdens of buiten het broedseizoen
• Maak de muur onder het nest eventueel schoon met een plankje of opvangbakje tegen uitwerpselen
• Repareer beschadigde nesten voorzichtig met een klein beetje modder of klei

Doe geen dakrenovaties in de zomer

Zwaluwen bouwen hun nesten onder dakranden, balken of in open schuren. Renovaties in het voorjaar of de zomer kunnen bestaande nesten verstoren of vernietigen. Helaas gebeurt dit nog regelmatig, met als gevolg dat broedpogingen worden afgebroken of jongen verloren gaan.

• Zwaluwen broeden tussen april en juli, vaak met twee legsels per seizoen. In sommige gevallen starten ze zelfs aan een derde legsel wanneer het weer gunstig is.
• Voer grote dakwerkzaamheden daarom bij voorkeur uit in de herfst of winter, wanneer de zwaluwen naar Afrika zijn vertrokken.
• Overleg bij geplande renovaties met aannemers over het tijdelijk in stand houden of verplaatsen van bestaande nestlocaties. Het plaatsen van kunstnesten vooraf kan een alternatief zijn.
• Is een renovatie onvermijdelijk in het broedseizoen? Informeer dan tijdig bij een ecologisch adviseur of bij je gemeente. In veel gevallen is een ontheffing nodig volgens de Wet natuurbescherming en kunnen er aanvullende maatregelen worden getroffen.

Het bewust plannen van werkzaamheden buiten het broedseizoen helpt de soort en voorkomt onnodige schade aan beschermde nesten.

Wanneer komen zwaluwen terug en wanneer vertrekken ze?

Zwaluwen zijn trekvogels die jaarlijks duizenden kilometers afleggen tussen hun overwinteringsgebieden in Afrika en hun broedgebieden in Europa. Dit migratiepatroon is sterk seizoensgebonden en afhankelijk van temperatuur, voedselaanbod en daglengte.

• Zwaluwen keren terug naar Nederland tussen eind maart en begin mei, afhankelijk van het weer en de voedselbeschikbaarheid onderweg.
• Bij aankomst brengen ze de eerste dagen door met het zoeken naar insectenrijk voedsel en het inspecteren of herstellen van nestplaatsen. Als er geen geschikte nestlocatie beschikbaar is, vertraagt dit het broedproces.
• Ze blijven meestal tot augustus of september. In deze maanden brengen ze hun jongen groot, leren de jongen vliegen en maken ze zich klaar voor de lange reis naar het zuiden.
• In augustus beginnen de eerste groepen met vertrek richting Afrika, waar ze in o.a. de Sahel en verder zuidelijker overwinteren. De meeste zwaluwen zijn eind september vertrokken.

Sommige zwaluwen, vooral tweede of derde legsels, vertrekken pas laat in het seizoen. De timing van hun migratie hangt nauw samen met het broedsucces en de weersomstandigheden.

Door op tijd je tuin aantrekkelijk en insectvriendelijk te maken (vanaf maart), ondersteun je deze vogels direct bij aankomst. Dit vergroot de kans dat ze jouw tuin kiezen als broedgebied of foerageerplek.

Wat eten zwaluwen en waar drinken ze?

Zwaluwen eten uitsluitend vliegende insecten en vangen deze vrijwel uitsluitend in de lucht. Ze zijn bijzonder behendige vliegers en jagen tijdens de vlucht op muggen, vliegen, kevers, bladluizen en andere kleine insecten. Een volwassen zwaluw kan op een zomerdag enkele duizenden insecten vangen. Hoe insectrijker jouw tuin is, hoe groter de kans dat zwaluwen er foerageren of zelfs blijven broeden:

• Ze jagen voornamelijk op insecten boven open velden, waterpartijen en tuinen met veel bloeiende planten
• Zwaluwen drinken door tijdens de vlucht laag over vijvers, plassen of bewaterde weilanden te scheren en water op te nemen met hun snavel
• In kleinere tuinen kan een ondiep waterschaaltje met geleidelijk aflopende rand in een rustige hoek ook dienen als alternatieve drinkplek

Insecten zijn niet alleen belangrijk voor volwassen zwaluwen, maar ook voor het voeden van hun jongen. Tijdens de broedperiode moeten oudervogels honderden keren per dag op en neer vliegen om voedsel aan te leveren. Een tuin met een gevarieerd insectenaanbod ondersteunt dus direct het broedsucces van deze vogels.

Met een insectenvriendelijke tuin help je niet alleen zwaluwen, maar ook andere nuttige dieren zoals vleermuizen, egels, libellen en lieveheersbeestjes.

Hoe maakt een zwaluw een nest?

Zwaluwen maken hun nesten van modder, gemengd met plantaardig materiaal zoals stro of gras. Dit mengsel wordt met speeksel tot een stevige, kleverige massa gevormd die uithardt tot een komvormig nest. Het bouwen van een nest is een intensief proces dat meerdere dagen in beslag neemt, vooral als er geen bestaand nest beschikbaar is om te herstellen of hergebruiken.

• Zwaluwen verzamelen modder bij plassen, slootkanten of vochtige plekken in de tuin.
• De nestlocaties zijn meestal beschut onder overstekken, dakranden of in schuren met open toegang.
• Veel zwaluwen keren jaarlijks terug naar oude nesten, die ze herstellen of aanvullen met vers materiaal.
• Een volledig nieuw nest bestaat uit wel 1000 tot 1500 kleine modderbolletjes, die zorgvuldig worden opgebouwd.

Het beschikbaar stellen van geschikt nestmateriaal en beschutte nestplekken kan het verschil maken tussen wel of niet broeden.

Modderplekjes en nestmateriaal aanbieden

In moderne tuinen of bij aanhoudend droog weer is modder schaars, terwijl het essentieel is voor de nestbouw van zwaluwen. Door zelf een modderplek aan te leggen, help je zwaluwen enorm:

• Maak een modderplek in je tuin door een ondiepe kuil of schaal te vullen met klei- of leemhoudende aarde, en houd deze constant licht vochtig.
• Plaats de plek bij voorkeur in de buurt van een potentiële nestlocatie en zorg dat de vogels er veilig bij kunnen.
• Gebruik eventueel een oude bloembak, ondiepe teil of speciekuip om het moddergebied overzichtelijk te houden.
• Laat ook wat strootjes, droge grassprieten of kleine takjes liggen in de tuin, dit helpt bij het verstevigen van het nest.

Een modderplek hoeft niet groot te zijn, maar wel permanent beschikbaar in het voorjaar. Ook andere vogels zoals huiszwaluwen, boerenzwaluwen en soms zelfs oeverzwaluwen kunnen er gebruik van maken.

Zelf nestgelegenheid bieden aan zwaluwen

Heb je geen oude nesten? Dan kun je een zwaluwnest (vogelhuisje) ophangen om zwaluwen te helpen. Deze nesten bootsen de vorm en structuur van natuurlijke nesten na en worden graag geaccepteerd door zwaluwen, mits ze op de juiste manier zijn geplaatst.

Let hierbij op de volgende punten:

• Plaats de kunstnesten onder een dakoverstek of dakrand, bij voorkeur minimaal 2,5 meter boven de grond. Dit beschermt tegen regen en roofdieren.
• Kies een noord- of oostgerichte wand, zodat het nest niet oververhit raakt door directe zoninstraling. Lees hier meer over het ophangen van een vogelhuisje.
• Gebruik kunstnesten van ademend materiaal zoals houtbeton, leem of een mengsel van klei met zaagsel. Vermijd glad kunststof.
• Plaats een plankje of afdakje 30 cm onder het nest om vervuiling van ramen of gevels te voorkomen. Dit maakt het ook makkelijker om eventuele uitwerpselen schoon te maken.
• Zorg voor voldoende aanvliegruimte. Er mogen geen obstakels zoals regenpijpen, lantaarns of plantenbakken in de buurt hangen.
• Combineer bij voorkeur meerdere nesten naast elkaar, op circa 20-30 cm afstand. Zwaluwen zijn sociale vogels en nestelen graag in kolonies.

Let op: hang de kunstnesten uiterlijk in maart of begin april op, zodat de eerste terugkerende zwaluwen ze kunnen ontdekken. Maak ze jaarlijks schoon in de herfst (buiten het broedseizoen), tenzij het nest nog gebruikt wordt of wettelijk beschermd is. Kunstnesten kunnen jarenlang meegaan en bieden een waardevolle aanvulling op het natuurlijke aanbod.

Lok insecten naar je tuin: voedsel voor zwaluwen

Een insectenvriendelijke tuin is de sleutel tot een zwaluwvriendelijke omgeving. Zwaluwen eten vrijwel uitsluitend vliegende insecten, en die zijn sterk afhankelijk van een natuurlijke en bloemrijke tuin. Zonder voldoende insecten is er te weinig voedsel om jongen groot te brengen of zelfs om te kunnen blijven foerageren. Je kunt de biodiversiteit en het insectenleven in je tuin stimuleren door:

• Geen gif of pesticiden te gebruiken. Chemische middelen doden niet alleen plaaginsecten, maar ook veel nuttige soorten. Zelfs biologische bestrijdingsmiddelen kunnen schadelijk zijn voor het ecosysteem.
• Bloeiende planten aan te planten die insecten aantrekken, zoals lavendel, wilde marjolein, duizendblad, vlinderstruik, koninginnekruid, beemdkroon, guldenroede en kattenkruid. Combineer soorten die bloeien in verschillende seizoenen zodat er van het vroege voorjaar tot het najaar nectar en stuifmeel beschikbaar is.
• Waterpartijen aan te leggen of vochtige zones in stand te houden, zoals een vijver, moerasje of zelfs een drinkschaal. Dit trekt libellen, muggen, waterkevers en andere insecten aan.
• Wildere hoekjes te laten ontstaan met brandnetels, hoog gras, takkenhopen, een takkenril of afgestorven planten. Dit zijn broed- en overwinteringsplekken voor insecten als zweefvliegen, lieveheersbeestjes, vlinders en kevers.
• Niet alles tegelijk te maaien of snoeien. Door gefaseerd te maaien ontstaat er altijd een deel van de tuin waar insecten voedsel of schuilplekken vinden.
• Gebruik van inheemse planten te bevorderen. Inheemse soorten zijn beter afgestemd op de lokale insectenpopulatie dan exotische sierplanten.

Hoe gevarieerder, bloemrijker en natuurlijker je tuin, hoe meer insecten (en dus voedsel) voor zwaluwen. Bovendien help je hiermee ook vlinders, bijen, egels en andere soorten die onderdeel zijn van een gezond tuinecosysteem.

Wettelijke bescherming van zwaluwen en hun nesten

Zwaluwen vallen onder de Wet natuurbescherming, die in Nederland vogels en hun nesten het hele jaar door beschermt. Deze wetgeving geldt zowel voor boerenzwaluwen als huiszwaluwen en is bedoeld om het voortbestaan van deze kwetsbare trekvogels te waarborgen.

• Nesten zijn het hele jaar door beschermd, ook als ze tijdelijk niet in gebruik zijn. Dit geldt voor zowel natuurlijke als kunstnesten.
• Je mag een nest niet verwijderen, verplaatsen of beschadigen zonder ontheffing van de bevoegde instantie (vaak de provincie).
• Bij geplande renovaties, verbouwingen of onderhoudswerkzaamheden waarbij nesten aanwezig zijn, moet je tijdig ecologisch advies inwinnen. Er kunnen mitigerende maatregelen nodig zijn, zoals het ophangen van kunstnesten of het verplaatsen van werkzaamheden naar een later moment.
• Ook bij overlast van zwaluwnesten, zoals vervuiling van muren of ramen, zijn ingrepen alleen toegestaan als ze geen schade toebrengen aan de vogels of hun nest. Vaak volstaat het om een plankje of opvangbakje te plaatsen.

De Wet natuurbescherming is gebaseerd op Europese regelgeving, zoals de Vogelrichtlijn, en verplicht landeigenaren en bewoners om actief bij te dragen aan het behoud van beschermde soorten. Overtreding van deze wet kan leiden tot hoge boetes of handhavingsmaatregelen.

Veelgestelde vragen over zwaluwen in de tuin