Pimpelmees
Cyanistes caeruleus
De pimpelmees is een van de meest actieve insectenjagers in je tuin. Met de juiste bomen, nestkasten en een pesticidevrije aanpak lok je hem zonder moeite.
Factsheet
Waarom de pimpelmees je tuin beter maakt
De pimpelmees is klein, maar zijn impact op je tuin is enorm. Een broedpaar haalt tijdens het opgroeien van de jongen duizenden rupsen en bladluizen per dag op, bijna uitsluitend uit de directe omgeving van het nest.
De pimpelmees is geen doortrekker die even langskomt voor wat zaadjes of vogelvoer. Hij is een vaste bewoner die het hele jaar aanwezig kan zijn, mits de tuin aan een paar basisvereisten voldoet. Structuur, voedsel en nestgelegenheid zijn de drie pijlers.
De pimpelmees werkt nauw samen met andere tuinvogels in een onbewust netwerk van predatie. Waar hij bladluizen afgraast op de toppen van struiken, zoekt de roodborst lager naar regenwormen en kleine insecten. Ze beconcurreren elkaar nauwelijks en vullen elkaars rol aan. Een diversiteit aan vogels in je tuin begint bij het aantrekken van één soort.
Pesticiden zijn de vijand van alles wat je hier leest. Een tuin waar gespoten wordt met insecticiden of fungiciden is voor de pimpelmees een woestijn. Niet omdat hij het middel zelf binnenkrijgt, maar omdat zijn voedsel verdwijnt. Rupsen, bladluizen en spinnetjes zijn zijn dagelijks brood. Die zijn na één behandeling wekenlang weg. Vermijd bestrijdingsmiddelen dus en laat de pimpelmees het werk doen.
Herkenning van de pimpelmees
Zijn geluid is een snel, hoog tsjietsjietsjie, gevolgd door een trillende ratel. In het voorjaar zingt hij vroeg en frequent, al voor zonsopgang. Als je een hoog piepend geluid hoort vanuit een struik en er zit niets te bekennen, kijk dan nog eens goed: pimpelmezen hangen regelmatig ondersteboven aan takjes om insecten van de onderkant van bladeren te plukken.
Sporen laat hij nauwelijks achter op de grond, want hij leeft voornamelijk in de struik- en boomlaag. Wat je wel kunt waarnemen zijn opengepikte bladluiskolonies, kleine gaatjes in zacht hout waar hij larven uitgraaft en, in het broedseizoen, een voortdurend in- en uitvliegen bij een nestkast of boomholte.
Zo lok je de pimpelmees naar jouw tuin
Stap voor stap de pimpelmees aantrekken
Hang een nestkast op met een gat van 28 mm
De pimpelmees heeft een specifieke invliegopening nodig: 28 millimeter. Een groter gat laat koolmezen of spreeuwen toe, die hem verdringen. Hang de kast op twee tot drie meter hoogte, op het noorden of oosten gericht zodat hij niet overkookt in de zomerzon. Zorg dat de kast beschut hangt, bij voorkeur tegen een muur of boom met enige bladerdichtheid eromheen.
Stop met bestrijdingsmiddelen
Dit is de meest ingrijpende maar ook meest effectieve stap. Geen insecticiden, geen fungiciden op planten waar vogels foerageren. Bladluizen op je rozen zijn voor de pimpelmees een lopend buffet. Laat ze staan en kijk wat er gebeurt.
Plant inheemse bomen en struiken
Eiken, hazelaars en meidoorns herbergen tientallen keren meer insectensoorten dan exotische sierbeplanting. Hoe meer inheems groen, hoe meer voedsel voor de pimpelmees. Zelfs één jonge zomereik in een kleine tuin maakt al verschil.
Bied wintervoer aan op de juiste manier
Zorg voor water
Een ondiepe drinkbak of een kleine vijver trekt pimpelmezen het hele jaar. Ze drinken regelmatig en baden ook in de zomer graag. Ververs het water twee keer per week om ziekte te voorkomen en zorg dat de rand niet te glad is.
Laat dood hout staan
Een afgestorven tak of een dood stuk boomstam zit vol met larven van boktorren, houtwespen en andere insecten waar de pimpelmees actief naar graaft. Je hoeft geen rommelig erf te hebben: één dood stronkje van dertig centimeter in een border is al waardevol.
Maak de nestkast jaarlijks schoon
Na het broedseizoen, in september of oktober, haal je het oude nest eruit. Spoel de kast om met kokend water, gebruik geen chemische middelen. Oude nesten bevatten vlooien en mijten. Een schone kast vergroot de kans op hergebruik aanzienlijk.
De beste planten voor de pimpelmees
De zomereik (Quercus robur) is verreweg de rijkste voedselbron voor de pimpelmees in Nederland. Op één volwassen eik leven meer dan vijfhonderd soorten insecten en spinachtigen. Maar ook een jonge eik van twee meter hoog draagt al bij: bladluiskolonies en kleine rupsen zitten al snel in de nieuwe bladeren. Je hebt geen groot landgoed nodig om een eik te planten.
De hazelaar (Corylus avellana) is een uitstekende keuze voor kleine tuinen. Hij groeit snel, is makkelijk in snoei en herbergt bladrollers en andere rupsen die de pimpelmees graag plukt. In de herfst biedt hij ook noten aan, al zijn die meer voor andere soorten. De meidoorn (Crataegus monogyna) verdient een vaste plek in elke biodiversiteitstuin: hij trekt in het voorjaar massa's insecten met zijn bloesem en in de winter eten vogels gretig zijn vruchten.
Klimop (Hedera helix) wordt vaak onderschat. Hij bloeit laat in het jaar als bijna niets anders meer bloeit, en zijn dichte bladmassa biedt schuilplaatsen voor overwinterende insecten die de pimpelmees in de winter opspeurt. Berken (Betula pendula) zijn eveneens interessant: hun dunne twijgen zitten vol kleine insecten en de schors herbergt spinnetjes.
Wist je dat?
Een broedpaar voedt de jongen met gemiddeld honderd rupsen per uur gedurende de twee tot drie weken dat de jongen in het nest zitten. Dat zijn tienduizenden rupsen per broedseizoen, bijna allemaal afkomstig van inheemse bomen in een straal van vijftig meter rond het nest.
Seizoenskalender voor de pimpelmees
Zomer (juni tot augustus) is de tijd van jongen grootbrengen. Na het uitvliegen van de jongen blijven de families vaak bij elkaar in kleine groepjes. Je ziet ze dan nerveus door struiken en bomen bewegen, spelenderwijs rupsen en bladluizen zoekend. In augustus beginnen pimpelmezen zich aan te sluiten bij grotere gemengde groepen met koolmezen, boomklevers en goudhaantjes.
Winter (december tot februari) is zware periode, zeker bij aanhoudende vorst. Pimpelmezen verliezen bij temperaturen onder nul snel gewicht en kunnen in een strenge nacht tot tien procent van hun lichaamsgewicht verliezen. Aanvullend voer, zoals vetbollen of goed gekozen zaadmengsels, maakt dan letterlijk het verschil tussen overleven en niet. Een vriesvrije drinkbak is minstens even belangrijk als voedsel.
Praktische tuintips voor de pimpelmees
- 1
Hang meerdere nestkasten op in je tuin, op verschillende plekken en hoogtes. Pimpelmezen zijn territoriumvogels en accepteren een buurman alleen als er genoeg afstand tussen de kasten zit.
- 2
Gebruik geen turf of potgrond onder struiken maar houtsnippers van inheems hout. Dat trekt meer bodemleven aan, wat indirect meer insecten oplevert voor de pimpelmees.
- 3
Snoei je struiken niet in april of mei. In die maanden zitten er mogelijk nesten in en verstoor je het broedsel.
- 4
Laat een hoek van je tuin bewust ongesnoeid en enigszins rommelig. Brandnetels, bramen en vlier trekken insecten aan die de pimpelmees vervolgens opruimt.
- 5
Controleer of je nestkast goed beschermd is tegen katten en marters. Een gladde metalen kraag om de paal of muurbevestiging werkt goed.
- 6
Bied vogelvoer aan op vaste plekken. Pimpelmezen leren snel waar voedsel te vinden is en komen dagelijks terug als de plek betrouwbaar is.
- 7Plant een haag van inheemse soorten zoals meidoorn, sleedoorn of hondsroos. Die biedt dekking, nestgelegenheid én voedsel tegelijk. Lees hoe je een haag met blote wortel aanplant als je een grotere aanplant wil doen.
Veelgestelde vragen over de pimpelmees
Hoe groot moet het gat van een nestkast zijn?
De invliegopening moet precies 28 millimeter zijn. Een kleiner gat is te krap, een groter gat laat concurrenten zoals de koolmees of spreeuw toe. Bij twijfel kun je het gat met een gatenboor op maat maken of een nestkast kopen die specifiek voor pimpelmezen bedoeld is.
Komt er een hommelnest in mijn nestkast in plaats van een pimpelmees?
Hommels ontdekken verlaten nestkasten soms eerder dan vogels. Verwijder het hommelnest niet: hommelkoninginnen zijn beschermd en hommels zijn waardevolle bestuivers. Hang een tweede kast op voor de pimpelmees. Meer informatie vind je op de pagina over een hommelnest in je vogelhuisje.
Waarom verlaat de pimpelmees zijn nest halverwege het broedseizoen?
Dat kan meerdere oorzaken hebben: predatie door een marter of kat, extreme hitte in de kast door te veel zon of een te grote invliegopening waardoor indringers de nestkast hebben overgenomen. Controleer na afloop altijd de situatie en pas eventueel de locatie of gatmaat aan voor het volgende seizoen.
Is de pimpelmees een standvogel of trekt hij weg in de winter?
De pimpelmees is in Nederland overwegend een standvogel. Hij blijft het hele jaar in zijn territorium. Wel kunnen er in de herfst grote aantallen Scandinavische pimpelmezen naar Nederland trekken als het voedsel in het noorden schaars is. Die massabewegingen, ook wel invasies genoemd, zorgen soms voor plotseling grote aantallen aan voederplaatsen.
Gerelateerde dieren
Boomklever
De boomklever loopt kopje-onder langs boomstammen en is de enige Europese vogel die dat kan. Wie hem in de tuin wil, heeft vooral oude bomen nodig.
Aantrekken
Groene specht
De groene specht is een van de meest opvallende vogels die je in je tuin kunt krijgen, maar dan moet je tuin wel kloppen. Hier lees je hoe je dat aanpakt.
Aantrekken
Groenling
De groenling is een robuuste zadeneter die je tuin omzet in een hotspot voor vinken. Met de juiste planten en voeding trek je hem het hele jaar door aan.
Aantrekken